In een opiniestuk in De Standaard stelt Vanvelthoven dat we eerst moeten weten wie er in ons land werkt. Hij pleit voor een meldingsplicht voor de bedrijven bij aanwerving van werknemers uit de nieuwe lidstaten. De overheid moet dan wel in staat zijn de gegevens daarover op te volgen, meent de minister. Dat vereist meer samenwerking tussen federale en regionale inspectiediensten. We mogen niet terugschrikken voor een Europese inspectie. Peter Vanvelthoven is voorstander van een vorderingsrecht, dat werknemers en werkgevers toelaat naar de Belgische rechtbank te stappen. De minister vreest dat dit alles niet tegen 1 mei gerealiseerd geraakt en hij vraagt uitstel van het vrij verkeer van werknemers. Er moeten dan wel duidelijke afspraken komen over hoe en wanneer de regering de gestelde voorwaarden realiseert, voegt hij eraan toe.
Vanvelthoven stelt uitdrukkelijk dat het vrij verkeer van werknemers de vrijheid van onderhandelen en actie niet in het gedrang mag brengen. Hij geeft het voorbeeld van een Letse firma die in 2004 een aanbesteding binnenhaalde voor werken in een school nabij Stockholm. In dat bedrijf gingen 35 Letse arbeiders aan de slag onder de arbeidsvoorwaarden van hun eigen land terwijl ze normaal gezien moeten werken volgens de regels van het land waar ze werken. Probleem is dat Zweden op een andere manier zijn cao-afspraken maakt en dat daar bij de Zweedse toetreding tot de EU destijds geen bezwaar tegen gemaakt is. Het verrast daarom niet dat de plaatselijke vakbond acties ondernam die ertoe leidden dat de Letse arbeiders vertrokken zijn. De vraag van een Zweedse rechter aan het Europees Hof van Justitie is nu of deze acties in strijd zijn met het vrij verkeer van werknemers. Het antwoord is niet eenduidig, maar minister Vanvelthoven poneert dat het recht op collectieve onderhandelingen en actie grondrechten zijn en dat het vrij verkeer hierop niet mag primeren. Het Zweedse voorbeeld toont de complexiteit van de materie aan en schetst de noodzaak van voorzichtigheid in het debat.
Voor de werkgeversorganisaties VBO, Unizo, UCM en Agrofront is het vrij verkeer vanaf 1 mei een noodzaak. Ze wijzen erop dat 50.000 vacatures in ons land niet ingevuld geraken. Vaak gaat het om knelpuntberoepen. Om het onevenwicht tussen vraag en aanbod weg te werken, moeten de grenzen voor de nieuwe lidstaten volgens de werkgevers opengesteld worden en is tegelijk een blijvende investering in opleiding en begeleiding van werkzoekenden nodig. De openstelling van de grenzen kan evenwel niet zonder een efficiënte fraudebestrijding. Die is volgens de werkgeversorganisaties alleen mogelijk als we de loonlasten verlagen, de pakkans verhogen en de regels vereenvoudigen. De controle moet zich vooral richten op de illegale tewerkstelling. Nauwere samenwerking tussen inspectiediensten en uitwisseling van elektronische bestanden moeten die controle mogelijk maken.
