De vier journalisten Roeland Byl, Daan Killemaes, Alain Mouton en Guido Muelenaer van het weekblad Trends schreven in 2004 een opmerkelijke reeks over de toekomst van de welvaartsstaat. Nu volgt de actualisatie van die reeks in het boek Red de welvaartsstaat. De kritische auteurs stellen een diagnose van de welvaartsstaat en treffen vooral overtollig vet aan. De hoge sociale bescherming en de korte loopbaan worden onhoudbaar omdat de bevolking vergrijst. Het aantal 60-plussers neemt tegen 2050 met ruim 1 miljoen toe, wat – in combinatie met een te laag geboortecijfer – hun aandeel in de bevolking doet groeien van een vijfde tot een derde van de bevolking. “Een budgettaire uitweg is er niet meer om de vergrijzing te betalen. We zullen de maatschappij en de welvaartsstaat zelf moeten veranderen”, is het enige besluit dat de auteurs uit de cijfers kunnen trekken.

De auteurs noemen de lasten- en belastingverlaging van de regeringen-Verhofstadt “een stap in de goede richting”, maar zijn niet laaiend enthousiast. “Deze regeringen wisten de overheidsuitgaven niet onder controle te houden, zodat de lastenverlagingen op arbeid werden uitgehold door een verhoging van de indirecte belastingen. Het type belasting maakt niet uit, ze wegen allemaal op de economische activiteit en arbeid of kapitaal zal altijd de rekening betalen. (…) De last op arbeid kan pas dalen als de inactieve bevolking meer bijdraagt en per saldo dus minder uitkeringen ontvangt. Op termijn wordt iedereen daar beter van.”

De auteurs duiden schuldigen aan voor het uitblijven van deze maatregelen: “De vakbonden en linkse politieke partijen aarzelen om in dit verhaal mee te stappen. De sociale bescherming is voor hen een heilig en onaantastbaar huisje. Het debat over de alternatieve financiering draait om de hete brij heen.”

Het geld en de trucs van de verborgen schatkist zijn op. De analyse van de Trends-journalisten maakt geen omwegen. Om uit de financiële impasse te geraken, zijn politieke moed en weinig populaire beslissingen nodig. Samengevat zijn er vier ontsnappingsroutes die de overheid alle vier moet belopen: (1) werk aantrekkelijker maken, (2) snoeien in de uitgaven van de sociale zekerheid, in casu de gezondheidszorg, (3) de economische groei stimuleren en (4) de gezondheidszorg en het arbeidsmarktbeleid regionaliseren.

Werken wordt pas aantrekkelijk als het iets oplevert. De fiscale druk op arbeid moet verminderen. Die ligt in vergelijking met onze buurlanden en dus onze belangrijkste handelspartners en concurrenten, 8 tot 11% hoger. Volgens de auteurs heeft dit onze economie van 1990 tot nu 300.000 banen gekost. Om de loonhandicap weg te werken, kan men de parafiscale lasten op arbeid drastisch verlagen, de stijging van de brutolonen aan banden leggen of meer uren werken voor hetzelfde loon. Byl, Killemaes, Mouton en Muelenaer pleiten voor een verlaging van de sociale bijdragen voor lage lonen omdat die het grootste jobeffect zou hebben.

Om de vergrijzing te kunnen betalen, moeten we de uitgaven beperken en de inkomsten vergroten. Dat laatste kan door meer te werken, maar ook door efficiënter te werken zodat we met het beperkt aantal actieven toch voldoende welvaart creëren. Het alternatief voor meer werken is productiever worden en daarom moeten we veel investeren in onderzoek en ontwikkeling.

De economie leeft ook op bij een goed functionerend onderwijssysteem. In Red de welvaartsstaat lezen we: “Gemiddeld één jaar onderwijs zorgt voor een stijging van de output per capita met 3 tot 6%. Tegen 2010 moet het aantal vroegtijdige schoolverlaters dalen tot 10%. Dat kan door de grenzen tussen algemeen, technisch en beroepsonderwijs uit te gommen. Bedrijven zijn hopeloos op zoek naar technisch geschoold personeel.”

De auteurs pleiten voor een totaalaanpak die de welvaartsstaat moet redden. Een enkele maatregel is niet genoeg. Onpopulaire ingrepen dringen zich op.