< Terug naar overzicht

Sport en HRM, HRM en sport: Over beelden en metaforen

Tekst: Eline en Dries Berings

Het beste uit mensen halen in functie van een hoger doel is de centrale betrachting, zowel in HRM als in de sport. Op zich al een goede reden om de wereld van de sport eens te bekijken met een HRM-bril op en de wereld van de HR-praktijk te bekijken met een sportbril op. Of nog: we kunnen de sport zien als een metafoor voor de manier waarop in het bedrijfsleven menselijk kapitaal wordt omgesprongen en vice versa. Vooraleer specifieke thema’s aan te snijden, gaan we in deze eerste bijdrage in op de mogelijke meerwaarde van het gebruik metaforen.

In de organisatiekunde heeft het gebruik van beelden al langer zijn plaats. Daar heeft Gareth Morgan zeker toe bijgedragen met zijn inspirerende en klassiek geworden boek Images of Organizationwaarin hij de organisatiekunde herschrijft aan de hand van acht metaforen, of acht manieren om naar organisaties te kijken.

(Vervolg van het bericht onder de foto)

Dries en Eline Berings: “Organisaties zijn levende entiteiten die in staat zijn zich te ontwikkelen in functie van de vereisten die vanuit de omgeving worden gesteld. Ook in de sport is een sporter, het team of de club in constante ontwikkeling in interactie met de omgeving. De focus ligt op het steeds verbeteren, procesmatig en geleidelijk aan. Niemand wordt geboren als Olympisch kampioen.” © Hendrik De Schrijver

Machinedenken

Gareth Morgan kiest in zijn boek de ‘machine’ als eerste beeld. Bedrijven benaderen als waren het machines was dé dominante kijk op organisaties in de eerste helft van de twintigste eeuw. Zowel de productiewijze als de interne organisatie weerspiegelden het idee dat organisaties kunnen worden ontworpen als een machine volgens wetenschappelijke principes die garanderen dat alles gesmeerd loopt. Ingenieurs en experts maken in opdracht van het management het uitvoeringsplan met bijhorende specificaties en richtlijnen. Dat plan is zo goed opgesteld dat het zonder meer kan en ook moet worden uitgerold zoals het bedacht is. De aantrekkelijkheid van de machinemetafoor is de belofte van voorspelbaarheid en foutloosheid. De metafoor van de machine is echter in de organisatiekunde en managementwetenschap fel bekritiseerd. Toch lijkt het machinedenken terug aan belang te winnen. De steeds bredere toepassing van ICT, automatisering, ditalisering … en als kers op de taart artificiële intelligentie is hieraan niet vreemd. Opnieuw wordt de illusie aangewakkerd dat een rationeel plan en gesofisticeerde algoritmen de reflectie en nadenken bij de uitvoering overbodig maken. Veelzeggend in dat verband is te titel van het recent verschenen boek over AI: Mens versus machine van Mieke De Ketelaere waarin de essentie van AI helder wordt uitgelegd maar ook pertinente vragen en kritische kanttekeningen worden gemaakt over de relatie tussen mens en machine.

Ook in de sportwereld ontwikkelt zich meer en meer de trend ‘meten is weten’ waarbij technologie en wetenschap deels het sturings- en beslissingsvermogen van de sporter lijken over te nemen. Een werelduurrecordpoging heeft veel weg van een soort voorgeprogrammeerd videogame waarbij alle aandacht gaat naar de mate waarin de werkelijkheid het plan en algoritme volgt. Of sportwetenschappers ontwikkelen screenings en testen om talent in te schatten. De UGent ontwikkelde zo de ‘Muscle Talent Scan’ waarmee men kan nagaan over hoeveel snelle spiervezels men beschikt om zo het potentieel te gaan voorspellen. Hoewel spiervezeltypes ontegensprekelijk gerelateerd zijn aan potentieel (sprinter versus marathonloper), zijn er ontelbaar veel andere factoren die mee zullen bepalen of iemand al dan niet succesvol zal zijn en die de sporter deels zelf kan beïnvloeden. Het lijkt belangrijk dat men ook in de sport maat houdt in het meten en met de meetresultaten doordacht omgaat.

Organische benadering

Morgans benadrukt dat in bepaalde omstandigheden de machinebenadering succesrijk en dus verdedigbaar kan zijn. Zo dankt een bedrijf als McDonalds zijn succes net aan een ver doorgedreven ontwerp-, efficiëntie en standaardisatielogica en ook vandaag zullen pakjesbedrijven hun businessmodel vaak op een dergelijke leest schoeien. Maar toch benadrukt Morgan vooral de mankementen van het machinemetafoor die vooral te maken hebben met starheid, rigiditeit, vervreemding en het negeren van het menselijk potentieel. Bedrijven zijn geen levenloze geautomatiseerde machines, maar eerder levende organismen, veeleer te vergelijken met het menselijk lichaam of met een ecologisch systeem zoals een tuin.


“Het lijkt belangrijk dat men ook in de sport maat houdt in het meten
en met de meetresultaten doordacht omgaat.”


Dit idee staat op de voorgrond in een tweede metafoor, met name de organisatie als ‘organisme’. Deze metafoor bevat een pleidooi om bedrijven niet louter mechanisch maar eerder organisch te gaan benaderen. Organisaties zijn levende entiteiten die in staat zijn zich te ontwikkelen in functie van de vereisten die vanuit de omgeving worden gesteld. Ook in de sport is een sporter, het team of de club in constante ontwikkeling in interactie met de omgeving. De focus ligt op het steeds verbeteren, procesmatig en geleidelijk aan. Niemand wordt geboren als Olympisch kampioen. Geen enkele club is bij voorbaat al kampioen omdat alles pico bello zo gepland is. De sporter en zijn club moeten alert zijn voor de verwachtingen, opportuniteiten maar ook beperkingen die de omgeving (omkadering, werkgever, supporters, media…) stelt en die constant kunnen veranderen. Ook bedrijven voelen aan dat de omgeving waarin ze werken zo snel kan veranderen dat het inderdaad beter is het bedrijf eerder als een ‘organisme’ dan als een ‘machine’ te bekijken. Een beperking van de metafoor ‘organisme’ is evenwel dat organisaties (en de mensen die er werken) te veel worden gezien als organismen die trachten te overleven in een veeleisende omgeving er in zekere zin de speelbal zijn van die omgeving.

Nieuwe verbindingen maken

In zijn derde metafoor waarin Morgan een organisatie vergelijkt met ons ‘brein’ gaat meer aandacht naar de actieve inbreng van de mensen en een proactieve houding van bedrijven die zelf het verschil kunnen maken. Het brein bestaat uit een ontelbaar aantal cellen die tegelijk gelijk en verschillend zijn en op een flexibele manier met elkaar in verbinding staan. De metafoor van het brein benadrukt zowel het belang van het individu als het belang van het wederkerig verbinden van ideeën en competenties van de individuele werknemers, teams en afdelingen of anders gezegd ‘connectiviteit’. Typisch voor de sport is dat sporters netjes ingedeeld zijn in disciplines en sportdisciplines, toch beseft bijvoorbeeld het BOIC de weerwaarde van het creëren van een context waarbij die grenzen worden opengebroken door potentiële olympiërs samen een internationale stage te laten volgen, wat als inspirerend en motiverend wordt ervaren door de betrokkenen. Uitgaande van de breinmetafoor ligt de kracht van een organisatie in het vermogen nieuwe verbindingen te maken waardoor nieuwe inzichten, werkwijzen, producten en ideeën ontstaan.


“Wanneer ideeën uit de sport worden omarmd,
is het goed die analytisch en kritisch te blijven bekijken.”

Het maken van verbindingen kan een voedingsbodem hebben in een sterke organisatiecultuur. De brug tussen organisatie en cultuur legt Morgan met zijn derde metafoor, het bedrijf als ‘cultuur’. Een bedrijf wordt hier bekeken als een gemeenschap, een ‘community’ van mensen die typische manieren van werken hebben ontwikkeld op basis gedeelde waarden. Op die manier hebben ze een eigen identiteit en imago dat zorgt voor interne cohesie en externe geloofwaardigheid. Tegenover de kracht van gedeelde waarden staan ook opnieuw beperkingen. Het is een illusie te geloven, en ook niet wenselijk, om de waarden (wat mensen belangrijk en minder belangrijk vinden) geforceerd te willen standaardiseren. Meer nog: botsende of concurrerende waarden kunnen net zorgen voor dynamiek en verandering. Dit idee werkt Morgan uit in één van zijn andere beelden, namelijk het bedrijf als ‘rivier’: een bedrijf in voortdurende transitie dat zichzelf steeds opnieuw uitvindt, waarbij elkaar tegenwerkende krachten net de motor zijn achter verandering.

Verder in zijn boek werkt Morgan nog drie andere metaforen uit: het bedrijf als ‘politiek’, het bedrijf als ‘psychiatrie’ en als ‘instrument van overheersing’. Wat we vooral onthouden is dat eenzelfde realiteit benaderen met verschillende brillen op kan helpen om scherper of anders te kijken naar die werkelijkheid.

Metaforen hebben geen bewijskracht

Managers erkennen de kracht van de beeldspraak. Beelden en metaforen duiken vaak op in hun communicatie. Een schooldirecteur spreekt zijn leraren toe en spreekt over ‘ons huis’. Een minister van onderwijs (tevens minister van sport) wil dat de ‘lat hoger gelegd wordt’. Een CEO deelt aan zijn unit managers mee dat ‘het schip helemaal op koers zit’ maar dat er nog ‘heel wat horden’ dienen genomen te worden. Een premier noemt de burgers van zijn land ‘een ‘ploeg van 11 miljoen’. Termen en concepten uit de sport zijn hierbij heel populair maar niet altijd vrijblijvend. Ook de bewuste en kritische medewerker of burger zal zich pas op sleeptouw laten nemen door dergelijke beeldspraak als die als authentiek wordt ervaren en eerder als uitgangspunt dan als sluitstuk van de communicatie wordt gezien. Met andere woorden, wanneer ideeën uit de sport worden omarmd is het goed die analytisch en kritisch te blijven bekijken.

Metaforen hebben op zich geen bewijskracht. Het zijn manieren om naar de werkelijkheid te kijken en hierover te dialogeren, maar ze beïnvloeden wel de manier waarop we met die werkelijkheid omgaan.


Meer lezen:

  • Morgan, G. (1986, 1997, 2006). Images of Organization. Newbury Park, CA: Sage Publications.
  • Morgan, G. (1992). Beelden van organisatie. Images of organization. Schiedam/London: Scriptum Books/Sage Publications.
  • De Ketelaere, G.M. (2020). Mens versus machine. Artificiële intelligentie ontrafeld. Kalmthout: Pelckmans.

Lees meer over


< Terug naar overzicht

U zoekt, u vindt !

HR Square | Magazine, E-zine, Netwerk, Website, Seminaries, ...

Word nu lid !
Geniet van de voordelen