Met Wegen naar verandering richten consultant Elsbeth Reitsma (Deloitte Management & ICT Consultants) en zelfstandig publicist Frank van Empel zich naar iedereen die systematisch, met behulp van bepaalde methodes, een doel wil najagen. Het blijkt eveneens een boek voor iedereen die beseft dat je moet nadenken voor je iets doet, dat je niet alles tegelijk kunt doen. Kortom, je moet keuzes maken. Het boek is bedoeld voor veranderaars die hun eigen beperkingen willen kennen en mede daardoor meer uit zichzelf willen halen. In het tweede hoofdstuk wordt voor hen dan ook al meteen een routekaart gepresenteerd. Aan de hand van die routekaart wordt de veranderaar door het proces heen geleid, beginnend met de formulering van het probleem (uiteengezet in het derde hoofdstuk) en eindigend met de evaluatie (toegelicht in het zesde hoofdstuk).
Het vernieuwende deel van het boek blijkt het vierde hoofdstuk te zijn, waar de diagnose belicht wordt. Hier wordt op basis van onderzoeksresultaten de vraag ‘Welke aanpak past bij welk doel?’ beantwoord. Volgens de auteurs moet dat de veranderaar houvast geven bij het maken van de juiste keuze.

Onderzoek en concrete cases

Naast een onderzoek, focussen de auteurs ook op tal van bedrijfscases. Die komen vooral tot uiting in het tweede deel van het boek. De behandelde cases zijn bewust niet met theoretische hoofdstukken verweven, volgens de auteurs “omdat ze het gehele veranderproces bestrijken en niet toevallig het net behandelde deel.”

De cases zijn op dezelfde manier ingedeeld als de eerdere hoofdstukken:

vertrekpunt
doel
context
aanpak
plan
uitvoering
evaluatie

Elsbeth Reitsma en Frank van Empel noemen die indeling ook de etappes waarin elk veranderproces kan worden onderverdeeld. De cases veronderstellen wel enige theoretische kennis, bijvoorbeeld van mogelijke contextvariabelen. Het is echter ook mogelijk ze eerst te lezen en pas daarna de theoretische verdieping aan te brengen. De theorie gaat daardoor als het ware zelf leven. Stipt het auteursduo (terecht) aan: “Een mix (theorie afgewisseld met praktijk) is ook mogelijk. De lezer hoeft niet op voorgeprogrammeerde wijze te reizen. Hij kan zelf het traject kiezen dat hem op dat moment het meest trekt.”

Geen standaardoplossing

Reitsma en Van Empel vatten hun boek zelfs in één zin samen: “Bezin eer ge begint.” Niet bepaald een spectaculaire synthese, maar ze maken alvast duidelijk dat een veranderingstraject een ontzettend secure voorbereiding vergt. Hoe dat moet, is weer een ander paar mouwen. Niet elke aanpak is immers geschikt voor elk doel. Niet elke context leent zich voor het consequent uitvoeren van een aanpak.

Leert het boek dan knopen doorhakken? De auteurs geven grif toe dat het theoretische gedeelte slechts in beperkte mate oplossingen aanreikt voor dergelijke kwesties. Het biedt vooral een methode aan om er gericht mee om te gaan. Vinden de auteurs: “Als je weet waar het aan schort, ben je al halverwege de oplossingen. Dit boek gaat niet over het veranderen van gedrag en ook niet over een hele hoop andere zaken die met verandering te maken hebben. Het gaat hier om de methode van veranderen. Het staat de veranderaar vrij om zich verder te verdiepen in de organisatiepsychologie en -sociologie. Dat kan veel toevoegen aan de bekwaamheden en vaardigheden van veranderaars. Hier zou het slechts afleiden.”

De praktijk

De praktijk van het veranderen wordt beschreven in de volgende zes leerzame (Nederlandse) cases:

Het Bureau Financiën en Informatie van het Albert Schweitzer Ziekenhuis in Dordrecht.
De Europese organisatie van het Japanse elektronicaconcern Omron (in Hoofddorp).
De fusie van de gemeenten Leidschendam en Voorburg (op 1 januari 2002).
De reorganisatie van de vervoersmaatschappijen NZH en Centraal Nederland.
De herinrichting van het fiatteringstraject van de kredieten bij ING Bank (waar een heuse business process redesign uitkomst moest bieden).
De Dienst Ruimtelijke Ordening en Milieu van de gemeente Breda werd omgedoopt in OntwikkelingsDienst Breda en de medewerkers hebben er vooral leren samenwerken.